Theo quan niệm dân gian, Táo quân gồm ba vị thần cai quản bếp lửa gia đình – nơi giữ hơi ấm, sự sum vầy và hạnh phúc. Bếp không chỉ là nơi nấu nướng mà còn là biểu tượng của mái ấm, của sự gắn kết giữa các thế hệ. Vì vậy, lễ cúng ông Công, ông Táo chính là sự tri ân đối với các vị thần giữ lửa, đồng thời nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm giữ gìn nề nếp, đạo đức và sự hòa thuận trong gia đình.
Cá chép vàng được coi là phương tiện để ông Công, ông Táo về trời nên không thể thiếu trong lễ cúng của nhiều gia đình người Việt
Một trong những hình ảnh quen thuộc và giàu ý nghĩa nhất của ngày 23 tháng Chạp là tục thả cá chép. Theo tích xưa, cá chép là phương tiện để Táo quân cưỡi về trời. Cá chép cũng tượng trưng cho ý chí vượt khó, cho sự thăng tiến và thành công. Hành động phóng sinh vì thế mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện lòng thiện tâm, hướng con người đến điều tốt đẹp.
Tuy nhiên, trong thực tế, tại một số nơi, hoạt động thả cá chép đang bị biến tướng hoặc thực hiện chưa đúng cách, làm giảm ý nghĩa tốt đẹp của phong tục. Không khó để bắt gặp hình ảnh túi nilon, hộp nhựa, chân hương, tro vàng mã bị vứt trực tiếp xuống sông, hồ sau khi thả cá. Có nơi còn xảy ra tình trạng chen lấn, đứng ở vị trí nguy hiểm trên cầu cao, bờ kè trơn trượt để thả cá, tiềm ẩn rủi ro mất an toàn. Những hành vi này không chỉ gây ô nhiễm môi trường nước, ảnh hưởng hệ sinh thái mà còn làm mất mỹ quan và nét đẹp văn hóa vốn có.
Lễ vật cúng tiễn ông Công ông Táo
Giữ gìn phong tục truyền thống không chỉ nằm ở việc thực hiện nghi lễ, mà còn ở cách ứng xử văn minh trong quá trình thực hiện nghi lễ đó. Để việc cúng ông Công, ông Táo và thả cá chép thực sự mang ý nghĩa trọn vẹn, người dân cần lưu ý: Chuẩn bị lễ cúng trang nghiêm, tiết kiệm, tránh hình thức, không chạy theo mâm cao cỗ đầy gây lãng phí.
Khi thả cá, cần thả nhẹ nhàng, chọn khu vực an toàn, không đứng ở nơi nguy hiểm hoặc cản trở giao thông. Tuyệt đối không thả cả túi nilon, bao bì, hộp đựng xuống sông hồ; sau khi thả cá cần thu gom rác và bỏ đúng nơi quy định. Không vứt tro, chân hương, vàng mã xuống nguồn nước. Hạn chế đốt vàng mã quá nhiều, vừa tránh lãng phí vừa giảm ô nhiễm không khí và nguy cơ cháy nổ.
Người Việt thả cá chép để tiễn đưa ông Táo về trời, cầu mong năm mới bình an, thuận lợi.
Bên cạnh đó, chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể và khu dân cư cũng có thể tăng cường tuyên truyền, bố trí điểm thả cá phù hợp, đặt thùng rác tại khu vực sông hồ, nhắc nhở người dân thực hiện nghi lễ theo hướng xanh – sạch – văn minh. Những hành động nhỏ nhưng thiết thực sẽ góp phần lan tỏa ý thức cộng đồng và bảo vệ môi trường sống.
Trong nhịp sống hiện đại, giá trị của phong tục cúng ông Công, ông Táo không hề mai một, mà đang được tiếp nối theo cách mới — văn minh hơn, có trách nhiệm hơn. Khi mỗi người dân vừa giữ được tấm lòng thành kính, vừa nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, thì nét đẹp truyền thống ấy sẽ tiếp tục được gìn giữ bền lâu, trở thành điểm tựa tinh thần ý nghĩa trong đời sống hôm nay và mai sau./.