Từ cội nguồn lịch sử đến Quốc lễ của dân tộc
Lịch sử của dân tộc Việt Nam được mở đầu bằng thời đại Hùng Vương với công lao to lớn của các Vua Hùng trong việc khai sơn, phá thạch, mở mang, bồi đắp xây dựng nên Nhà nước Văn Lang. Khắc ghi công lao to lớn ấy, từ hàng ngàn năm trước, người Việt đã suy tôn các vua Hùng là thuỷ tổ của dân tộc.
Giỗ tổ Hùng Vương (hay còn gọi là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương) là một lễ hội lớn nhằm tưởng nhớ và tỏ lòng biết ơn công lao lập nước của các vua Hùng.
Ngày lễ chính của Giỗ Tổ Hùng Vương được tổ chức vào ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm, tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, thành phố Việt Trì (nay là phường Việt Trì), tỉnh Phú Thọ.
Từ xa xưa, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương đã có vị thế đặc biệt trong tâm thức của người Việt. Bản ngọc phả viết thời Trần, năm 1470 đời vua Lê Thánh Tông và đời vua Lê Kính Tông năm 1601 sao chép đóng dấu kiềm để tại Đền Hùng, ghi rằng: “... Từ nhà Triệu, nhà Đinh, nhà Lê, nhà Lý, nhà Trần đến triều đại ta bây giờ là Hồng Đức Hậu Lê vẫn cùng hương khói trong ngôi đền ở làng Trung Nghĩa. Những ruộng đất sưu thuế từ xưa để lại dùng vào việc cúng tế vẫn không thay đổi...”
Đặc biệt, năm 1917, triều đình nhà Nguyễn chính thức ấn định ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm là Quốc lễ. Kể từ đó, Giỗ Tổ Hùng Vương được chính thức hóa bằng luật pháp. Điều này đã được ghi lại trên tấm bia (lập năm Bảo Đại thứ 15 - 1940) hiện đang đặt ở Đền Thượng. Đây là bước ngoặt quan trọng, đưa tín ngưỡng dân gian trở thành nghi lễ mang tính quốc gia.
Kế tục truyền thống của ông cha, ngay sau Cách mạng Tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 22/SL-CTN ngày 18/2/1946 cho công chức nghỉ ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm để tham gia tổ chức các hoạt động Giỗ Tổ Hùng Vương-hướng về cội nguồn dân tộc. Người cũng đã hai lần về thăm Đền Hùng và có câu nói bất hủ: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước - Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.
Từ năm 1995, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương đã được Ban Bí thư ghi trong thông báo là ngày lễ lớn trong năm. Đến ngày 2/4/2007, Quốc hội đã phê chuẩn sửa đổi, bổ sung Điều 73 của Luật Lao động cho người lao động được nghỉ làm việc, hưởng nguyên lương ngày Giỗ Tổ Hùng Vương. Từ đây, ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm đã trở thành ngày Quốc lễ - ngày cả dân tộc hướng về cội nguồn.
Ngày 6/12/2012, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã công nhận “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” - biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết, truyền thống đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này không chỉ ghi nhận giá trị độc đáo của di sản, mà còn khẳng định tầm vóc quốc tế của một biểu tượng văn hóa Việt Nam.
“Di sản sống” trong đời sống đương đại
Giỗ Tổ Hùng Vương đã trở thành biểu tượng thiêng liêng trong tâm thức mỗi người dân Việt Nam. Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian tỉnh Phú Thọ Phạm Bá Khiêm, hiếm có dân tộc nào trên thế giới có một ngày giỗ chung cho toàn thể cộng đồng như vậy. Chính điều này đã tạo nên nét độc đáo của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - một hình thức sinh hoạt văn hóa vừa mang tính tâm linh, vừa mang ý nghĩa xã hội sâu sắc.
Từ huyền thoại “Con Rồng cháu Tiên”, cùng chung một bọc trứng của mẹ Âu Cơ, ý thức về hai chữ “đồng bào” đã trở thành nền tảng tinh thần cho khối đại đoàn kết dân tộc. Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương chính là dịp để ý thức ấy được khơi dậy và củng cố mạnh mẽ nhất. Trên thực tế, tín ngưỡng này không chỉ tồn tại tại Đền Hùng hay Phú Thọ, mà đã lan tỏa rộng khắp cả nước với hơn 1.400 di tích liên quan đến thời đại Hùng Vương.
Từ Bắc vào Nam, ở đâu có cộng đồng người Việt, ở đó có sự hiện diện của cội nguồn. Điều đó cho thấy sức sống bền bỉ và khả năng thích ứng mạnh mẽ của di sản trong đời sống xã hội. Không chỉ trong nước, cộng đồng người Việt ở nước ngoài cũng duy trì nghi lễ Giỗ Tổ như một cách gìn giữ bản sắc. Từ năm 2015, Ngày Quốc Tổ Việt Nam toàn cầu được tổ chức thường niên, trở thành cầu nối văn hóa giữa kiều bào với quê hương. Những hoạt động này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn góp phần lan tỏa giá trị Việt ra thế giới. Một trong những điểm đặc biệt của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là không bị “đóng khung” trong bảo tồn tĩnh, mà luôn được thực hành, tái hiện và làm mới trong đời sống hiện đại.
Tại Đền Hùng, các nghi lễ truyền thống như dâng hương, rước kiệu, tế lễ được tổ chức trang nghiêm, đúng chuẩn mực. Song song với đó, các hoạt động văn hóa dân gian như hát Xoan, đánh trống đồng, thi gói bánh chưng, giã bánh giầy… tạo nên một không gian lễ hội sinh động, giúp di sản “sống” cùng cộng đồng.
Đáng chú ý, việc khuyến khích mỗi gia đình chuẩn bị mâm cơm tri ân Tổ tiên trong ngày Giỗ Tổ đã đưa tín ngưỡng từ không gian cộng đồng trở về từng mái nhà. Đây là một bước chuyển quan trọng: từ biểu tượng sang hành vi sống, từ nghi lễ tập thể sang ý thức cá nhân. Chính từ những hành động giản dị ấy, giá trị cội nguồn được duy trì một cách tự nhiên, bền bỉ, thấm sâu vào nếp nghĩ, nếp sống của mỗi người. Văn hóa không còn là khái niệm trừu tượng, mà trở thành một phần của đời sống thường nhật.
Giỗ Tổ Hùng Vương 2026 - lan tỏa giá trị trong không gian mới
Năm 2026, Giỗ Tổ Hùng Vương mang một ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính, hình thành không gian liên kết vùng giữa Phú Thọ-Vĩnh Phúc-Hòa Bình. Lễ hội Đền Hùng vì vậy mang ý nghĩa đặc biệt hơn, trở thành không gian văn hóa chung, lan tỏa giá trị cội nguồn linh thiêng tới cộng đồng người việt trong nước và kiều bào nước ngoài.
Từ cội nguồn lịch sử đến đời sống đương đại, Giỗ Tổ Hùng Vương đã vượt lên khuôn khổ một lễ hội để trở thành biểu tượng tinh thần của dân tộc Việt Nam. Đó không chỉ là sự ghi nhớ công lao dựng nước của các Vua Hùng, mà còn là sự khẳng định ý thức cội nguồn và trách nhiệm đối với đất nước hôm nay. Trong hành trình phát triển và hội nhập, những giá trị ấy chính là nền tảng tinh thần vững chắc, nuôi dưỡng sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, để Việt Nam vững bước đi lên./.